Historia Międzywydziałowej Katedry Psychologii Muzyki w UMFC
Psychologia w Uniwersytecie Muzycznym Fryderyka Chopina w Warszawie jest obecna od ponad pół wieku. Jej początki sięgają przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych, kiedy na uczelni wykłady z psychologii prowadził Tadeusz Witwicki. W 1955 roku z inicjatywy Stefana Śledzińskiego, kierownika Katedry Teorii Muzyki ówczesnej Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej (PWSM), powstał nieformalny zespół naukowców, złożony z muzykologów, akustyków, fizjologów i psychologów, prowadzących badania naukowe nad wybranymi aspektami muzyki i działalności muzycznej. Prace badawcze dotyczyły zagadnień percepcji muzyki, obejmowały też merytoryczne przygotowania do utworzenia nowoczesnej pracowni psychologicznej. Jako ciekawostkę warto odnotować, że w projekcie nowego gmachu uczelni przewidziano w tym celu specjalne pomieszczenia, które stanowią dziś sale 405, 406 i 407.
Zanim na uczelni powstał odrębny zespół zajmujący się psychologią muzyki, działalność w tej dziedzinie była prowadzona w Centralnym Ośrodku Pedagogicznym Szkolnictwa Artystycznego (COPSA), który sprawował nadzór nad szkolnictwem muzycznym w kraju.
W 1956 roku pracę w COPSA podjęła Maria Manturzewska, jedna z nielicznych wówczas w kraju specjalistek w dziedzinie psychologii muzyki. Pod koniec 1956 roku zorganizowała ona pierwszą ogólnopolską Konferencję Psychologii Muzyki w Warszawie. Plonem tej konferencji był m. in. perspektywiczny program działalności psychologów w polskim szkolnictwie muzycznym, opublikowany w numerach 1–2 „Szkoły Artystycznej” w 1957 roku. Za najważniejsze zadania uznano opracowanie teoretycznych i metodologicznych podstaw selekcji i naboru kandydatów do szkół muzycznych wszystkich stopni. W celu systematycznego podejścia do rozwiązania tego problemu COPSA sprowadził wtedy, przy czynnej pomocy Mieczysława Choynowskiego, kierownika Pracowni Psychometrycznej PAN, niemal wszystkie dostępne na świecie testy zdolności i osiągnięć muzycznych oraz najnowszą literaturę na temat psychologicznych podstaw prognozowania osiągnięć muzycznych.
W 1957 roku przy COPSA został powołany międzyuczelniany zespół psychologów i muzyków zajmujący się problematyką zdolności muzycznych i metodami ich pomiaru. Zespół ten rozpoczął działalność od weryfikacji przydatności dla potrzeb polskiego szkolnictwa muzycznego zagranicznych testów zdolności i osiągnięć muzycznych oraz od sprawdzenia metod i kryteriów oceny stosowanych przez nauczycieli i dyrektorów szkół muzycznych. Dokonano wyboru testów i przystąpiono do ich adaptacji do warunków polskich. Równocześnie cały czas prowadzono badania nad przyczynami trudności i niepowodzeń u uczniów i studentów szkół muzycznych.
W rezultacie podejmowanych działań powstała naukowa koncepcja zestawu psychologicznych i środowiskowo-biograficznych wyznaczników warunkujących powodzenie w studiach muzycznych. Koncepcję tę poddano weryfikacji empirycznej w badaniach przeprowadzonych na grupie uczestników VI Międzynarodowego Konkursu Chopinowskiego w Warszawie w 1960 roku. Zajęto się też w tym kontekście problemem wiarygodności i rzetelności oceniania osiągnięć muzycznych przez ekspertów, m. in. analizując protokoły jury Konkursu i prowadząc badania empiryczne nad tym zagadnieniem.
Zasadnicze znaczenie dla sytuacji psychologii muzyki w warszawskiej PWSM miało powołanie w 1972 przy Katedrze Teorii Muzyki pracowni psychologicznej wraz z poradnią dla studentów i pracowników dydaktycznych. Kierownictwo tej placówki objęła Maria Manturzewska. Badania naukowe nad zagadnieniem losów i sytuacji zawodowej absolwentów kierunku instrumentalnego podjęła w niej wówczas Mirosława Jankowska.
Rok 1974 przyniósł kolejne ważne wydarzenia. Jednym z nich była druga ogólnopolska konferencja, tym razem z udziałem gości zagranicznych, poświęcona psychologii muzyki i pedagogice muzycznej. Miała ona na celu podsumowanie dotychczasowego dorobku w tych dziedzinach oraz dyskusję nad perspektywami. Uroczystą okazję do jej zwołania stanowiło utworzenie przy PWSM w Warszawie międzyuczelnianego Instytutu Pedagogiki Muzycznej pod kierunkiem Wojciecha Jankowskiego. Do Instytutu włączono dawną pracownię psychologiczną funkcjonującą przy Katedrze Teorii Muzyki oraz część zespołu dawnej sekcji psychologiczno-pedagogicznej COPSA w osobach Haliny Kotarskiej i Wojciecha Jankowskiego, którzy w nowych warunkach mieli kontynuować swoją dotychczasową działalność oraz rozpoczęte prace naukowe. Przeniesiono także archiwum testów i dokumentacji oraz cały zbiór publikacji. W nowej placówce powołano Zakład Psychologii pod kierunkiem Marii Manturzewskiej oraz Pracownię Metod i Dokumentacji Badań, której kierownictwo objęła Halina Kotarska. Zakład Psychologii zajął się działalnością poradnianą i naukowo-badawczą, a także kształceniem kadr, kontynuując tym samym działalność rozpoczętą w COPSA.
W tym okresie pracowano nad ważnymi zagadnieniami badawczymi. Maria Manturzewska kontynuowała badania nad uwarunkowaniami osiągnięć muzycznych oraz prowadziła szeroko zakrojone, pierwsze na świecie badania nad przebiegiem życia i karierami zawodowymi muzyków. Badania te stały się podstawowym punktem odniesienia dla innych prac z tego kręgu tematycznego.
Analizą procesu uczenia się muzyki i przygotowania utworu do występu publicznego zajął się Kacper Miklaszewski. Jego prace na ten temat uważa się do dziś za nowatorskie, są one często cytowane w literaturze przedmiotu i zainspirowały wielu innych badaczy. Zagadnienia tremy u muzyków oraz teoretycznych i empirycznych podstaw poradnictwa psychologicznego dla muzyków i młodzieży muzycznie uzdolnionej podjęła Jolanta Kępińska-Welbel. Prowadziła też ona przez wiele lat poradnictwo psychologiczne dla studentów i pracowników uczelni, a także konsultacje dla osób z zewnątrz. W problematyce percepcji i oceniania wykonań muzycznych specjalizowała się Anna Jordan-Szymańska. Maria Motylińska i Maria Meyer-Borysewicz prowadziły badania nad wartością prognostyczną egzaminów wstępnych.
Z kolei Pracownia Metod i Dokumentacji Badań skupiła się na problematyce konstrukcji testów zdolności muzycznych oraz osiągnięć muzycznych. Przeprowadzono m. in. końcowe prace nad polską adaptacją testów zdolności muzycznych Bentley’a, Winga i Gordona. Przygotowywano też oryginalne polskie testy, a mianowicie test orientacji w dziejach i dorobku kultury muzycznej autorstwa Barbary Kamińskiej, przeznaczony dla młodzieży szkół ogólnokształcących, oraz test wykształcenia ogólnomuzycznego dla uczniów szkół muzycznych I i II stopnia, będący praca zbiorowa przygotowaną pod kierunkiem Haliny Kotarskiej.
Od 1975 roku Zakład Psychologii Instytutu Pedagogiki Muzycznej coraz częściej zaczął pojawiać się na forach naukowych – krajowych i międzynarodowych. Przedstawiał swój dorobek i osiągnięcia na krajowych zjazdach naukowych, m. in. Polskiego Towarzystwa Psychologicznego – w Katowicach, Krakowie, Białymstoku, Szczecinie. Jego przedstawiciele uczestniczyli też w konferencjach międzynarodowych – w Rovinji, Krakowie, Berlinie, Bloomington, Kilonii, Zurychu, Moskwie, Kijowie, Tbilisi, Lizbonie, Pekinie, Atenach, Kopenhadze, Uppsali, Helsinkach, Hamburgu, Bad Honeff, Hadamarze, Munster, Düsseldorfie i Taganrogu.
W latach 1983 i 1984 Zakład Psychologii zorganizował krajowe sympozja i konferencje psychologów muzyki, które ze względu na swoje znaczenie i zakres poruszanej problematyki w sposób szczególny zapisały się w historii tej dziedziny badań naukowych w Polsce. Odbyły się one w Radziejowicach i Mogilanach i miały na celu integrację środowiska, wymianę doświadczeń oraz zacieśnienie współpracy psychologów z muzykami.
W 1985 roku Zakład Psychologii został podniesiony do rangi katedry.
W 1989 roku odbyła się Letnia Szkoła Psychologii Muzyki w Łańcucie dla psychologów pracujących w szkołach muzycznych. Organizowanie tego rodzaju letnich i zimowych szkół we współpracy z Centrum Edukacji Artystycznej stanie się z czasem tradycją.
W 1990 roku ukazała się nakładem Wydawnictw Szkolnych i Pedagogicznych praca zbiorowa pod redakcją Marii Manturzewskiej i Haliny Kotarskiej Wybrane zagadnienia z psychologii muzyki, będąca dziełem pracowników Katedry. Ujęła ona najważniejsze obszary psychologii muzyki według ówczesnego stanu wiedzy, przedstawiając zarazem dorobek Katedry.
Również w 1990 roku zorganizowano Międzynarodowe Seminarium Psychologów Muzyki w Radziejowicach. Miało ono na celu zarówno przedstawienie dorobku Katedry na szerszym forum międzynarodowym, jak też nawiązanie kontaktów naukowych z badaczami i ośrodkami zajmującymi się psychologią muzyki oraz dokonanie swoistej diagnozy aktualnego stanu tej dziedziny. Do Radziejowic przyjechało kilkadziesiąt wybitnych osób z 21 krajów. Materiały z tego spotkania zostały wydane w 1991 roku w tomie zatytułowanym Psychologia muzyki. Problemy – Zadania – Perspektywy pod redakcją Kacpra Miklaszewskiego i Marii Meyer-Borysewicz. Zbiór ten, opublikowany również po angielsku, stanowi unikatową pozycję nie tylko w dorobku Katedry, ale i całej światowej psychologii muzyki.
W 1992 roku Instytut Pedagogiki Muzycznej Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina (AMFC), bo tak nazywała się już wtedy uczelnia, uległ likwidacji. Z całego Instytutu została tylko kierowana przez Marię Manturzewską Katedra Psychologii Muzyki, której nadano status jednostki międzywydziałowej na prawach wydziału, przy jednoczesnym zmniejszeniu stanu osobowego.
W 1995 roku podczas Europejskiej Konferencji Psychologii Rozwojowej w Krakowie Międzywydziałowa Katedra Psychologii Muzyki zorganizowała wspólnie z wiodącym w skali światowej ośrodkiem Psychologii Muzyki Keele University w Anglii dwa międzynarodowe sympozja poświęcone problemom rozwoju muzycznego i rozwoju artystyczno-zawodowego muzyków. W tym okresie, w nurcie prac nad rozwojem muzycznym, powstała w Katedrze książka Barbary Kamińskiej Kompetencje wokalne dzieci i młodzieży – ich poziom, rozwój i uwarunkowania, wydana w 1997 roku w wydawnictwie uczelnianym i stanowiąca pozycję fundamentalną dla zagadnień powszechnej edukacji muzycznej oraz rozwoju i kształcenia dzieci szczególnie uzdolnionych.
W latach 1996–1998 Katedra wzięła udział w programie badawczym KBN, koordynowanym przez Akademię Muzyczną w Krakowie, prowadząc ogólnopolskie badania nad psychologicznymi i socjologicznymi przesłankami postaw i oczekiwań młodzieży wobec muzyki w szkole, poszerzone o zagadnienie zdolności. Objęto nimi zarówno uczniów szkół ogólnokształcących, jak i muzycznych. Były one związane z projektem modernizacji programów wychowania muzycznego w szkołach ogólnokształcących oraz systemu kształcenia nauczycieli.
W 1997 roku etat dydaktyczny objęła w Katedrze – po Halinie Kotarskiej – Anna Jordan-Szymańska. Prowadzi ona do dziś wykłady i seminaria z psychologii, ze szczególnym uwzględnieniem psychologii muzyki, według własnego programu autorskiego.
W roku akademickim 1997/98 Katedra zorganizowała ogólnopolski otwarty roczny cykl comiesięcznych seminariów poświęconych psychologicznym podstawom kształcenia muzycznego. Jego plonem była wydana w 2001 roku w wydawnictwie uczelnianym książka Psychologiczne podstawy kształcenia muzycznego pod redakcją Marii Manturzewskiej i Małgorzaty Chmurzyńskiej.
W 2000 roku, po przejściu Marii Manturzewskiej na emeryturę, kierownictwo Katedry Psychologii Muzyki objęła Barbara Kamińska. Nastąpiło kolejne zmniejszenie składu osobowego zespołu.
W 2001 roku Katedra Psychologii Muzyki zorganizowała pierwsze w kraju studia podyplomowe z dziedziny psychologii muzyki, trwające trzy semestry. Wykładowcy pochodzili z ośrodków akademickich w całej Polsce oraz z zagranicy. Do 2006 roku studia takie zorganizowano w sumie trzykrotnie. Dyplomy ukończenia otrzymało łącznie 71 osób, głównie nauczycieli szkół muzycznych oraz psychologów z przygotowaniem muzycznym. Większość z tych osób tworzy obecnie stałe grono współpracowników Katedry.
W tym okresie odbywały się, jako element studiów podyplomowych, kolejne szkoły psychologii muzyki dla psychologów pracujących w szkołach muzycznych – letnie w Krynicy i Białymstoku oraz zimowe w Pieczyskach, Bydgoszczy i Jarocinie.
W 2004 r. Katedra Psychologii Muzyki została zaproszona do udziału w europejskim programie badawczym European Teacher Education in Music (EuroTEAM), prowadzącym studia nad rozwojem zawodowym nauczycieli muzyki. Jego uczestnicy pochodzą z różnych europejskich ośrodków akademickich kształcących nauczycieli. Zagadnienia rozwoju zawodowego i stylu pracy nauczycieli muzyki stały się tematem, którym zajęła się w Katedrze Małgorzata Chmurzyńska. W 2005 roku zorganizowano ogólnopolską konferencję poświęconą tej tematyce. Jej efektem jest książka Psychologia rozwoju muzycznego a kształcenie nauczycieli pod redakcją Barbary Kamińskiej i Małgorzaty Chmurzyńskiej, wydana w 2007 r. w wydawnictwie uczelnianym.
W 2006 roku podjęto w Katedrze nowy wątek badawczy – zagadnienie roli muzyki w życiu osób o specjalnych potrzebach fizycznych, psychicznych i edukacyjnych. Jest on realizowany we współpracy z Instytutem Psychiatrii i Neurologii w Warszawie oraz Zespołem Szkół Specjalnych w Garwolinie. W nurcie tym znalazły się m. in. prace nad teoretycznym ujęciem podstaw muzykoterapii oraz empiryczną weryfikacją skuteczności metod muzykoterapii.
Jeden z kierunków obecnej działalności naukowej Katedry stanowi kontynuacja prac nad testami zdolności, osiągnięć oraz preferencji muzycznych. Przygotowano nowe wydanie testu zdolności muzycznych Winga oraz testu zdolności muzycznych dla średniego wieku rozwojowego Gordona. Pod kierunkiem Katedry, w ramach prac powstających na studiach podyplomowych, tworzone są nowe polskie testy: test osiągnięć muzycznych w zakresie kształcenia słuchu dla uczniów szkół muzycznych autorstwa Marii Juchniewicz, test osiągnięć muzycznych dla uczniów szkół ogólnokształcących Agnieszki Weiner, test preferencji muzycznych Marzeny Woźniak oraz test nastroju w muzyce Róży Michalik.
W obrębie obszernego tematu badawczego ujmującego rozwój muzyczny człowieka kontynuowane są badania nad rozwojem i poziomem kompetencji muzycznych i ich uwarunkowań u uczniów szkół ogólnokształcących oraz dzieci w wieku przedszkolnym. Stosunkowo nowy temat stanowi problematyka rozwoju muzycznego w fazie prenatalnej i w pierwszych latach życia. Jest on prowadzony we współpracy z Filharmonią Pomorską w Bydgoszczy. Wspólnym wysiłkiem tworzona jest i wciąż doskonalona koncepcja programowa koncertów dla niemowląt, małych dzieci oraz kobiet w ciąży.
Kontynuowane są prace badawcze nad rozwojem zawodowym muzyków, w tym nauczycieli fortepianu, oraz uwarunkowaniami osiągnięć artystycznych. Obszerne badania nad uczestnikami konkursów pianistycznych, w tym XVI Międzynarodowego Konkursu im. Fryderyka Chopina, prowadzi Małgorzata Chmurzyńska w ramach projektu badawczego finansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
Lata 2000–2007 cechowało bogactwo spotkań i wymiany myśli naukowej. Katedra zorganizowała w tym czasie ogółem dwanaście ogólnopolskich sesji naukowych z udziałem krajowych i zagranicznych znawców psychologii muzyki. Gościli na nich: Anna Rita Adessi, Noraldine Bailer, Blanka Bogunović, Nelly Ben-Or, Heiner Gembris, Jane Ginsborg, Susan Hallam, Harald Jørgensen, Adam Korman, Adina Mornell, Nigel Marshall, Bengt Olssohn, John A. Sloboda,
Zintensyfikowano też działalność wydawniczą. W okresie od 2000 do 2009 roku w Wydawnictwie uczelnianym ukazało się dziesięć książek (zob. wykaz poniżej) z dziedziny psychologii muzyki i pedagogiki muzycznej przygotowanych w Katedrze Psychologii Muzyki.
Podobnie jak w latach poprzednich pracownicy Katedry przedstawiali swój dorobek naukowy na konferencjach krajowych i zagranicznych. W Polsce gościły ich Tarnów, Augustów, Warszawa, Białystok, Cieszyn, Elbląg, Lublin, Łódź, Poznań, Wrocław. Za granicą – Wilno, Lwów, Wiedeń, Bolonia, Innsbruck, Graz, Praga, Jyväskylä, Monachium.
Wykaz publikacji Międzywydziałowej Katedry Psychologii Muzyki
Wykaz konferencji zorganizowanych przez Międzywydziałową Katedrę Psychologii Muzyki
